Баяндэлгэр сум Залаатын голын бичигт хад

Баяндэлгэр сум Хошуу хадны бичээс

Замын нуурын хадны бичээс

Баяндэлгэр сумын нутаг Замын нуур хэмээх газар орших өнчин хаданд байдаг. 1410 онд Мин улсын хаан Чжу ди Монгол улсыг  дайлахаар өөрийн биеэр анх удаа 50 түмэн цэрэг хөдөлгөн орж ирэн энэ нутгаар дайрч өнгөрөхдөө Замын нуурын хадан дээр “Ялалтын довцог” Их Мингийн Юн Лэ-гийн 8-р оны 4 дүгээр сарын 21-ний өдөр гэсэн бичээсийг сийлж үлдээжээ.

Хөргийн хөндийн хүн чулуу

Дарьганга сумын төвөөс зүүн хойш 45 км-т Хөргийн хөндий хэмээх хойноос урагш чиглэлтэй нарийн хөндийн дунд 7 хүн чулуу хөшөө дурсгал бий. Галт уулын саарал хүрмэн чулуун эдгээр хөргүүдийн хийж бүтээсэн ур чадвар төдий л сайнгүйн дээр хоорондоо ч нэлээд ялгаатай. Эдгээр хөргүүд XIII-XIV зууны үеийн монголчуудад хамаарах зүйл болох нь тогтоогдсон байна. Хөргийн хөндийн хөргүүдийн бусдаас ялгарах онцлог нь ихэнх нь малгай, гуталтай атал биендээ хувцасгүй нүцгэнээр дүрсэлж, цээжинд нь товгор хөх гаргахын сацуу эр хүний хүйсийн тэмдэг дүрсэлж сийлсэн явдал болно.